Công tác tư tưởng được tiến hành dưới sự lãnh đạo của cấp uỷ đảng và cũng là nhiệm vụ chính trị quan trọng của toàn thể cán bộ, đảng viên của Đảng; trong đó lực lượng nòng cốt, trực tiếp tác chiến trên mặt trận tư tưởng, chính trị là đội ngũ giảng viên lý luận chính trị, báo cáo viên do chính cấp uỷ lập ra. Do vậy, trong bài viết này, chúng tôi tập trung trao đổi xung quanh vấn đề xây dựng đội ngũ báo cáo viên và phương thức hoạt động của báo cáo trong thực hiện nhiệm vụ công tác tư tưởng của cấp uỷ đảng.

Xây dựng đội ngũ báo cáo viên đáp ứng yêu cầu công tác tư tưởng của Đảng trong giai đoạn hiện nay. Trong ảnh: Hội thi Báo cáo viên giỏi cấp thành phố năm 2019. Ảnh: TV.

1. Sự cần thiết xây dựng đội ngũ báo cáo viên

Xây dựng Đảng, hệ thống chính trị thực sự trong sạch vững mạnh luôn là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa quyết định đến việc bảo vệ nền tảng tư tưởng, bảo vệ chế độ chính trị, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Công tác tư tưởng là công tác của Đảng, của cấp uỷ đảng, của cán bộ, đảng viên. Trong đó, đội ngũ báo cáo viên là lực lượng nòng cốt nhằm tuyên truyền nền tảng tư tưởng, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên và quần chúng Nhân dân. Do vậy, đòi hỏi các cấp uỷ đảng phải xây dựng đội ngũ báo cáo viên

Xây dựng và tổ chức đội ngũ báo cáo viên của cấp uỷ đảng xuất phát từ: (1) Kinh nghiệm hoạt động thực tiễn, Đảng ta luôn quan tâm và sử dụng công tác tuyên truyền miệng như một phương thức hoạt động có hiệu quả, công cụ sắc bén để tổ chức, tập hợp quần chúng Nhân dân; (2) Những ưu thế đặc trưng của công tác tuyên truyền miệng để khai thác, phát huy thế mạnh trong hiện tại và tương lai; (3) Từ yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tuyên truyền và những yêu cầu bức xúc cần phải tăng cường định hướng thông tin trong điều kiện bùng nổ thông tin toàn cầu; tình hình thế giới và trong nước có những diễn biến phức tạp; quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu sắc và toàn diện; (4) Hoạt động của báo cáo viên và tuyên truyền viên góp phần nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ, nhằm thực hiện “quyền được thông tin” và “dân chủ hóa” về thông tin trong Đảng và trong xã hội, chống các quan điểm sai trái, thù địch và “tự diễn biến” “tự chuyển hoá” trong nội bộ.

2. Nhiệm vụ, quyền và nghĩa vụ, tiêu chuẩn của báo cáo viên

Quyết định số 518-QĐ/BTGTW ngày 10/11/2011 của Ban Tuyên giáo Trung ương về quy chế hoạt động của báo cáo viên nêu rõ:

2.1-  Báo cáo viên (Điều 1): (1)  Báo cáo viên của Đảng là người do cấp ủy đảng lựa chọn và quyết định công nhận, thực hiện công tác tuyên truyền miệng trong cán bộ, đảng viên và Nhân dân dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng; hướng dẫn, quản lý và tổ chức hoạt động của Ban Tuyên giáo cùng cấp và cấp trên; (2) Trong những trường hợp cụ thể, khi được cấp ủy phân công, báo cáo viên là người phát ngôn của cấp ủy đảng; (3) Báo cáo viên được tổ chức từ Trung ương đến tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; xã, phường, thị trấn, đảng bộ cơ sở và tương đương.

2.2- Nhiệm vụ của báo cáo viên (Điều 2): (1) Trực tiếp tuyên truyền, phổ biến những quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tình hình thời sự trong nước và thế giới; những nhân tố mới, điển hình tiên tiến trong xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đến cán bộ, đảng viên và Nhân dân; (2) Nắm tình hình tư tưởng cán bộ, đảng viên và Nhân dân; định hướng tư tưởng và hướng dẫn dư luận xã hội, góp phần xây dựng, củng cố sự thống nhất tư tưởng, hành động trong Đảng và sự đồng thuận trong xã hội; (3) Đối thoại với người nghe, kịp thời giải đáp những boăn khoăn, thắc mắc của cán bộ, đảng viên và Nhân dân; đấu tranh phê phán, bác bỏ những quan điểm sai trái, thù địch; (4) Tuyên truyền các nội dung thông tin theo sự lãnh đạo, chỉ đạo, định hướng, sự phân công của cấp ủy cùng cấp và sự chỉ đạo của cơ quan chuyên môn cấp trên.

2.3- Quyền lợi và nghĩa vụ của báo cáo viên (Điều 3):

- Về quyền lợi: (1) Được cung cấp thông tin về tình hình trong nước, tình hình thế giới và các tài liệu cần thiết theo quy định; được trang bị các phương tiện kỹ thuật phù hợp phục vụ công tác tuyên truyền miệng; (2) Được tham dự các hội nghị báo cáo viên do Ban Tuyên giáo cùng cấp tổ chức; được bồi dưỡng nghiệp vụ công tác tuyên truyền miệng hàng năm; (3) Được trả thù lao theo quy định của Nhà nước và hưởng phụ cấp theo quy định tại Hướng dẫn liên ban số 06-HD/BTCTW – BTGTW ngày 15 tháng 8 năm 2011 của Ban Tổ chức Trung ương và Ban Tuyên giáo Trung ương về thực hiện chế độ phụ cấp trách nhiệm đối với báo cáo viên các cấp.

- Về nghĩa vụ: (1) Thực hiện tuyên truyền miệng theo sự phân công của cấp ủy đảng; thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời các vấn đề được giao; chấp hành nghiêm kỷ luật Đảng, pháp luật của Nhà nước và kỷ luật phát ngôn; giữ gìn bí mật của Đảng và Nhà nước; (2) Tăng cường đối thoại với người nghe tại các buổi tuyên truyền miệng; với cán bộ, đảng viên và Nhân dân tại các buổi diễn đàn phù hợp để làm rõ và bảo vệ các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và nội dung chuyên đề mà mình trình bày; (3) Thường xuyên nắm dư luận xã hội, tâm trạng, tư tưởng của cán bộ, đảng viên và Nhân dân; kịp thời phản ánh và đề xuất, kiến nghị với cấp ủy đảng các biện pháp xử lý; (4) Tham gia đầy đủ các hội nghị báo cáo viên và các hoạt động báo cáo viên khi được phân công.

2.4- Tiêu chuẩn báo cáo viên (Điều 4). Báo cáo viên của Đảng phải có đủ tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và trình độ, năng lực chuyên môn.

- Về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống: (1) Có lập trường, quan điểm đúng đắn, bản lĩnh chính trị vững vàng, trung thành với mục tiêu lý tưởng và sự nghiệp cách mạng của Đảng; bản thân và gia đình chấp hành tốt các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; (2) Có tính đảng, tinh thần đấu tranh phê và tự phê, ý thức tổ chức kỷ luật cao, đặc biệt là kỷ luật phát ngôn; (3) Có tinh thần trách nhiệm, nhiệt tình, tâm huyết với chuyên môn, nghiệp vụ; khiêm tốn học hỏi, gương mẫu về đạo đức và lối sống, có mối quan hệ gần gũi, sâu sát, gắn bó với Nhân dân.

- Về trình độ, năng lực: (1) Có trình độ lý luận chính trị cao cấp đối với báo cáo viên cấp Trung ương, báo cáo viên cấp tỉnh; trình độ lý luận chính trị trung cấp đối với báo cáo viên cấp huyện, báo cáo viên cấp xã và tương đương, đáp ứng tốt yêu cầu nhiệm vụ được giao; nắm vững những nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; (2) Có trình độ chuyên môn từ đại học trở lên đối với báo cáo viên Trung ương, báo cáo viên cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các đảng ủy trực thuộc Trung ương; có hiểu biết chung về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học; (3) Có hiểu biết thực tiễn; có năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin; biết vận dụng tâm lý học, phương pháp sư phạm và nghiệp vụ tuyên truyền miệng vào hoạt động báo cáo viên; (4) Có năng lực tự chủ, khả năng giao tiếp, luôn chủ động trong quá trình đối thoại với người nghe, với cán bộ, đảng viên và Nhân dân.

3. Phát huy lợi thế của tuyên truyền miệng trong hoạt động của đội ngũ báo cáo viên

Tuyên truyền miệng cùng với hoạt động của đội ngũ báo cáo viên là một kênh, một phương tiện của công tác tư tưởng: (1) Tuyên truyền miệng là kênh thông tin chủ yếu, chính thống nhằm giáo dục, phổ biến, quán triệt chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; là kênh thông tin có chọn lọc, chính xác và có định hướng các vấn đề thời sự  trong và ngoài nước, các vấn đề bức xúc mà dư luận xã hội quan tâm; (2) Tuyên truyền miệng có khả năng đưa được những thông tin nội bộ, những thông tin mà vì lý do nào đó không thể đưa lên phương tiện thông tin đại chúng được; (3) Tuyên truyền miệng góp phần to lớn vào việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; có khả năng tạo lập các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng và nhân điển hình tiên tiến, là vũ khí sắc bén trong đấu tranh phê phán những hiện tượng tiêu cực, bài trừ tệ nạn xã hội, đấu tranh chống âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch chống phá cách mạng nước ta; (4) Thông qua hoạt động của đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên để nắm bắt nhận thức, thái độ của cán bộ, đảng viên, quần chúng Nhân dân đối với đường lối, chủ trương, chính sách; nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu và lợi ích của quần chúng Nhân dân. Trên cơ sở thông tin phản hồi này, Đảng và Nhà nước kịp thời điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện chủ trương, chính sách phù hợp với quy luật khách quan, phù hợp với thực tiễn, phù hợp với lòng dân. 

Trong điều kiện bùng nổ thông tin như hiện nay, tuyên truyền miệng còn góp phần định hướng thông tin, giải thích, phân tích thông tin, định hướng dư luận xã hội qua đó tạo ra sự thống nhất về nhận thức, tư tưởng và hành động trong Đảng và toàn xã hội; củng cố niềm tin, cổ vũ phong trào hành động cách mạng trong quần chúng; đồng thời cũng là một kênh thông tin quan trọng để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; phản bác những luận điệu sai trái của các thế lực thù địch. Để nâng cao chất lượng tuyên truyền miệng, trước hết đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên các cấp cần nhận thức công tác tuyên truyền miệng là loại hình tuyên truyền trực tiếp, chủ yếu là chuyển tải thông tin bằng lời nói, cử chỉ, điệu bộ của người tuyên truyền. Do vậy, báo cáo viên, tuyên truyền viên cần phát huy tối đa lợi thế của hình thức tuyên truyền này.

Thứ nhất, báo cáo viên cần phát huy ưu thế của ngôn ngữ nói. Ngôn ngữ nói có ưu thế là nó mang tính phổ biến trong giao tiếp xã hội. Bằng ngôn ngữ nói, báo cáo viên có thể trình bày vấn đề một cách có hệ thống, diễn đạt cụ thể, giải thích rõ ràng sát với từng đối tượng để tác động mạnh mẽ vào tình cảm của người nghe, khơi dậy tính tích cực để thúc đẩy quá trình hình thành niềm tin và cổ vũ tính tích cực hành của cán bộ, đảng viên và quần chúng Nhân dân.

Thứ hai, báo cáo viên cần phát huy ưu thế trong việc sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ. Trong tuyên truyền miệng, ngoài việc sử dụng lời nói để chuyển tải thông tin, cán bộ tuyên truyền còn sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ như tư thế, cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, ánh mắt, nụ cười… làm phương tiện biểu đạt thông tin và sắc thái tình cảm. Những yếu tố này tác động vào thị giác của người nghe, tăng cường sự chú ý của họ, kết hợp với lời nói sẽ có tác dụng nâng cao ý nghĩa cảm xúc của lượng thông tin, thúc đẩy việc tiếp thu thông tin tốt nhất. Tư thế đàng hoàng, đĩnh đạc, tự nhiên, linh hoạt của cán bộ tuyên truyền sẽ tạo ra sự tin cậy, phấn khởi của người nghe khi tiếp nhận thông tin. Ngược lại tư thế rụt rè, khúm núm hoặc ngạo mạn sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến người nghe.

Có thể nói, tư thế, cử chỉ, điệu bộ, ánh mắt, nụ cười… nghĩa là tất cả các ỵếu tố phi ngôn ngữ hỗ trợ tích cực cho lời nói, biểu hiện cảm xúc, sắc thái tình cảm của người tuyên truyền với vấn đề tuyên truyền cần tương hợp với nhau sẽ góp phần quan trọng để nâng cao chất lượng, hiệu quả của tuyên truyền miệng.

Thứ ba, báo cáo viên cần phát huy ưu thế của loại hình giao tiếp trực tiếp. Khi trực tiếp nghe và nhìn cán bộ tuyên truyền diễn thuyết, bao giờ người nghe cũng cảm thấy dễ chịu hơn, tập trung chú ý nhiều hơn khi nghe đọc hoặc nghe qua băng ghi âm. Khác với các phương tiện thông tin đại chúng, sự giao tiếp trực tiếp của tuyên truyền miệng tạo cho người nghe có cảm giác thông tin thật hơn, hay hơn, chính xác hơn và thấy gần gũi, thân thiết. Qua đó, cán bộ tuyên truyền xây dựng mối quan hệ sinh động đối với người nghe và mang đến cho người nghe không chỉ nội dung của lời nói mà còn mang lại cho họ tình cảm, niềm tin của mình.

Một ưu thế không kém phần quan trọng của giao tiếp trực tiếp là nói đúng đối tượng và thông qua giao tiếp trực tiếp, cán bộ tuyên truyền hiểu rõ nhu cầu, tâm trạng người nghe, trên cơ sở đó mà xác định phải nói như thế nào, diễn đạt như thế nào để lới nói của mình đi vào tâm hồn người nghe dễ dàng hơn.

Giao tiếp trực tiếp cho phép cán bộ tuyên truyền chuyển từ độc thoại sang đối thoại. Người nghe có thể được bày tỏ tâm tư, nguyện vọng, được hỏi và được trả lời những vấn đề mình quan tâm; được trao đổi, tranh luận với nhau và với cán bộ tuyên truyền về những vấn đề chưa rõ hoặc còn vướng mắc để đi đến thống nhất, tiếp thu những nội dung tuyên truyền đầy đủ và sâu sắc hơn.

Thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay, có nhìều phương tiện nghe nhìn hiện đại được áp dụng vào công tác tuyên truyền. Song, tuyên truyền miệng vẫn có nhiều ưu thế để chuyển tải thông tin đến cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân, cổ vũ niềm tin, tính tích cực hành động tạo ra các phong trào cách mạng nhằm đưa đường lối, chủ trương của Đảng, chính sach, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống. Để làm tốt công tác này, các cấp ủy đảng cần thật sự quan tâm xây dựng đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên đủ mạnh, có năng lực, nhiệt tình, am hiểu nghiệp vụ và thường xuyên được tập huấn về nội dung, phương pháp tuyên truyền để bảo đảm nâng cao chất lượng tuyên truyền phục vụ yêu cầu sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo.

Ths Trần Văn Kiệt