Có một câu hỏi tưởng chừng rất cũ nhưng đến hôm nay vẫn còn nguyên tính thời sự: Chúng ta dạy gì cho trẻ em hôm nay? Câu hỏi này đặt ra cho ngành giáo dục trách nhiệm hết sức nặng nề: làm sao giáo dục cho học sinh phát triển toàn diện cả tài lẫn đức.

Khi giáo dục đứng trước những thách thức mới

Nhìn vào những vụ việc đau lòng xảy ra trong thời gian gần đây, người ta không khỏi day dứt. Những đoạn clip bạo lực học đường lan truyền trên mạng xã hội; những lời xúc phạm, miệt thị nhau giữa học sinh, những hành vi lệch chuẩn về đạo đức, ứng xử… đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về khoảng trống trong giáo dục nhân cách.

Có thể thấy, một bộ phận học sinh hiện nay đang rơi vào tình trạng “thừa thông tin nhưng thiếu nền tảng”. Các em biết nhiều điều nhưng chưa hiểu đúng điều gì là giá trị sống cốt lõi. Chưa bao giờ trẻ em được tiếp cận tri thức nhanh như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, học sinh có thể biết mọi thứ trên thế giới. Nhưng cũng chưa bao giờ môi trường giáo dục lại chịu nhiều tác động phức tạp như bây giờ.

Mạng xã hội mở ra cơ hội tiếp cận thông tin, song cũng kéo theo vô số hệ lụy. Không ít học sinh dành quá nhiều thời gian cho TikTok, Facebook, YouTube; tiếp xúc với nội dung lệch chuẩn, độc hại, cổ xúy lối sống thực dụng, vô cảm, đề cao vật chất và sự nổi tiếng ảo. Những giá trị truyền thống như lễ phép, kính trên nhường dưới, lòng biết ơn… dần bị xem nhẹ trong một bộ phận giới trẻ.

Đáng lo hơn, có em học sinh xem bạo lực là cách giải quyết mâu thuẫn; xem việc xúc phạm người khác trên mạng là điều bình thường; thậm chí coi sự nổi tiếng bằng scandal là thành công. Những biểu hiện ấy không xuất hiện một cách tự nhiên, mà là hệ quả của môi trường giáo dục thiếu sự định hướng đồng bộ từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Nhiều vụ bạo lực học đường xảy ra khiến dư luận đau lòng không chỉ bởi mức độ nghiêm trọng của hành vi, mà còn bởi sự lạnh lùng trong cách ứng xử của một số học sinh. Có em đánh bạn rồi quay clip tung lên mạng. Có em đứng nhìn bạn bị hành hung nhưng không can ngăn. Có em dùng những lời lẽ cay nghiệt để xúc phạm bạn học chỉ vì mâu thuẫn nhỏ…

Điều đó cho thấy, nếu giáo dục chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà không chú trọng bồi dưỡng lòng nhân ái, ý thức cộng đồng và trách nhiệm xã hội thì khoảng trống đạo đức sẽ ngày càng lớn.

Giáo dục đạo đức không thể là “môn học phụ”

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Có tài mà không có đức là người vô dụng”. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định: giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông là nền tảng hình thành nhân cách, phát triển phẩm chất và năng lực người học; đồng thời phải tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới. Như vậy, giáo dục đạo đức không phải phần việc bổ trợ, càng không thể tách rời giáo dục tri thức, mà phải được tích hợp xuyên suốt trong chương trình, hoạt động giáo dục và văn hóa học đường.

Dạy trẻ hôm nay không chỉ để biết nhiều hơn, mà còn để sống đúng, sống đẹp và sống có ích. Ảnh minh họa do AI tạo

Thế nhưng trong thực tế, ở không ít nơi, giáo dục đạo đức vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Một số phụ huynh đặt nặng thành tích học tập mà quên dạy con cách làm người. Có trường học chú trọng tỷ lệ học sinh giỏi nhưng thiếu sự quan tâm đến tâm lý, cảm xúc và kỹ năng ứng xử của học sinh.

Nhiều học sinh thuộc rất nhiều công thức toán học, ngoại ngữ, nhưng lại lúng túng trước những tình huống ứng xử đơn giản trong cuộc sống. Các em có thể giải bài toán khó nhưng không biết xin lỗi khi làm sai, có thể nói tiếng Anh lưu loát nhưng không biết lễ phép với ông bà, cha mẹ, thầy cô.

Đó là nghịch lý đáng suy nghĩ.

Giáo dục đạo đức không phải là những bài giảng khô cứng hay những khẩu hiệu treo trên tường. Đạo đức phải được hình thành bằng môi trường sống, bằng cách ứng xử mỗi ngày, bằng sự nêu gương của người lớn và bằng văn hóa học đường.

Một đứa trẻ sẽ học được lòng nhân ái khi được chứng kiến sự tử tế. Một học sinh sẽ biết yêu thương khi sống trong môi trường có tình người. Và một thế hệ chỉ có thể trưởng thành lành mạnh khi được nuôi dưỡng bằng những giá trị tốt đẹp.

Đây cũng chính là nội dung cốt lõi trong công cuộc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện mà Đảng ta luôn xác định. Giáo dục không chỉ đào tạo nguồn nhân lực, mà còn phải hình thành những công dân có lý tưởng, có đạo đức, có trách nhiệm với xã hội và đất nước.

Giữ nền tảng đạo đức trước sự chống phá trên không gian mạng

Hiện nay, các thế lực thù địch không chỉ chống phá bằng những luận điệu xuyên tạc về chính trị, mà còn tìm cách tác động vào văn hóa, đạo đức và lối sống của giới trẻ.

Trên không gian mạng xuất hiện không ít nội dung độc hại, cổ súy lối sống ích kỷ, thực dụng; phủ nhận các giá trị truyền thống; xuyên tạc vai trò của gia đình, nhà trường và nền giáo dục Việt Nam. Một số đối tượng lợi dụng các vụ việc tiêu cực trong học đường để quy kết, bóp méo bản chất nền giáo dục nước ta.

Nguy hiểm hơn, chúng tìm cách gieo vào giới trẻ tâm lý hoài nghi, vô cảm, phủ nhận những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc.

Trong bối cảnh ấy, việc giáo dục đạo đức, lý tưởng sống cho học sinh càng trở nên cấp thiết. Một học sinh có nền tảng đạo đức vững vàng sẽ biết phân biệt đúng - sai, tốt - xấu; không dễ bị lôi kéo bởi những thông tin sai trái trên mạng xã hội.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể tách rời nhiệm vụ xây dựng thế hệ trẻ có bản lĩnh văn hóa, có lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.

Đó không phải những điều lớn lao xa vời, mà bắt đầu từ việc dạy học sinh biết yêu thương cha mẹ, kính trọng thầy cô, sống trung thực, tử tế và có trách nhiệm với hành động của mình.

Một dân tộc muốn phát triển bền vững thì trước hết phải giữ được nền tảng đạo đức của các thế hệ kế tiếp.

Dạy chữ quan trọng, dạy người càng quan trọng hơn

Trong guồng quay phát triển của xã hội hiện đại, giáo dục đang đứng trước áp lực rất lớn về đổi mới chương trình, nâng cao chất lượng, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Nhưng dù giáo dục có thay đổi thế nào thì mục tiêu cuối cùng vẫn phải là hình thành con người toàn diện.

Không ai phủ nhận vai trò của tri thức. Nhưng tri thức chỉ thật sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng đạo đức.

Điều cần dạy cho trẻ hôm nay không chỉ là kiến thức, mà còn là đạo lý để làm người. Một người có trình độ cao nhưng sống ích kỷ có thể trở thành gánh nặng cho xã hội. Một học sinh đạt điểm số xuất sắc nhưng vô cảm trước nỗi đau của người khác thì đó chưa phải là thành công của giáo dục.

Vì vậy, điều cần dạy cho trẻ hôm nay không chỉ là kiến thức để lập nghiệp, mà còn là đạo lý để làm người. Chúng ta cần dạy các em biết yêu quê hương, đất nước. Dạy các em biết sống trung thực và tử tế. Dạy các em biết tôn trọng sự khác biệt và sẻ chia với cộng đồng. Dạy các em khả năng kiểm soát cảm xúc trước những tác động tiêu cực của mạng xã hội. Dạy các em hiểu rằng giá trị của con người không nằm ở lượt thích hay sự nổi tiếng trên mạng, mà nằm ở nhân cách và sự cống hiến. Đó mới là nền giáo dục bền vững.

Giữ hồn cốt nhân nghĩa trong giáo dục thời kỳ mới

Dân tộc Việt Nam trải qua hàng nghìn năm lịch sử vẫn giữ được bản sắc bởi luôn đề cao đạo lý nhân nghĩa, lễ nghĩa và tình người.

Từ lời dạy “Tiên học lễ, hậu học văn”, cha ông ta đã xác định rất rõ: học làm người phải đặt trước học kiến thức. Đó không phải tư duy cũ kỹ, mà là triết lý giáo dục tiến bộ mang giá trị bền vững đến hôm nay.

Trong thời đại công nghệ số, khi trẻ em tiếp xúc với vô vàn luồng thông tin khác nhau, việc giữ gìn hồn cốt nhân nghĩa trong giáo dục càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Nếu đánh mất nền tảng đạo đức, xã hội sẽ phải trả giá bằng sự xuống cấp văn hóa, bằng những mối quan hệ lạnh lùng, vô cảm và bằng sự đổ vỡ niềm tin giữa con người với con người.

Bởi vậy, giáo dục hôm nay không thể chỉ chạy theo thành tích hay đào tạo những “cỗ máy điểm số”. Điều cần nhất là xây dựng những con người có tâm hồn đẹp, có lòng yêu thương và biết sống vì cộng đồng.

Một tiết học về lòng biết ơn đôi khi có giá trị lâu dài hơn một bài kiểm tra điểm cao. Một lời động viên đúng lúc của thầy cô có thể thay đổi cả cuộc đời một học sinh. Một môi trường học đường nhân văn có thể ngăn chặn những mầm mống bạo lực từ sớm.

Thông qua học tập, trải nghiệm và hợp tác, học sinh từng bước hình thành kỹ năng, nhân cách và trách nhiệm với cộng đồng.

Dạy gì cho trẻ hôm nay? Câu trả lời, có lẽ, không chỉ nằm trong sách giáo khoa. Đó là dạy các em biết làm người tử tế. Dạy các em biết yêu thương đồng bào mình. Dạy các em giữ lòng nhân nghĩa giữa xã hội hiện đại đầy biến động.
Và dạy các em hiểu rằng: tri thức có thể giúp con người đi xa, nhưng đạo đức mới quyết định con người sẽ đi đến đâu.

Trúc Duyên